Reizende bronstijdtentoonstelling – Wat loodisotopen ons vertellen over het verleden’

Waar komt het koper in bronzen voorwerpen vandaan?
Hoe kwamen bronstijdsamenlevingen in Nederland aan het metaal voor hun sieraden, gereedschappen en wapens? Die vraag staat centraal in de reizende tentoonstelling over het loodisotopenproject. Deze tentoonstelling is nu te zien in Huis van Hilde in Castricum.
In een educatieve Labkar ontdek je met replica’s en interactieve spellen hoe onderzoek naar brons werkt. De tentoonstelling is geschikt voor jong en oud. Bekijk bronstijdvoorwerpen en ga zelf op onderzoek uit en ontdek waar het kopererts vandaan komt waarmee deze voorwerpen zijn gemaakt.
Brons vertelt een verhaal
Brons bestaat vooral uit koper, met een kleine hoeveelheid tin. Deze metalen komen niet in de Nederlandse bodem voor. Toch gebruikten mensen hier al duizenden jaren geleden bronzen voorwerpen. Het metaal moest dus van ver komen.
Om meer te weten te komen over metaalcirculatie en uitwisselingsnetwerken in de bronstijd, startte de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) in september 2023 het onderzoeksproject #Let’sHubNL. Bronstijdloodisotopen in Nederland. Onderzoekers van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed bestudeerden en bemonsterden ruim 200 archeologische bronzen voorwerpen uit de periode 2200 tot 600 voor Christus: 184 objecten uit Nederland en 17 uit Vlaanderen.
Zij keken onder meer naar kleine hoeveelheden andere metalen in het koper, zoals nikkel, zilver, antimoon en arseen. Ook onderzochten zij de verhouding tussen loodisotopen.
Elk mijngebied heeft daarin een eigen combinatie, vergelijkbaar met een vingerafdruk. Die kenmerken blijven herkenbaar, ook nadat kopererts is verhit, gesmolten en gemengd met tin tot brons. Daardoor kunnen onderzoekers vaak herleiden uit welke mijnregio het kopererts afkomstig is.
Verbonden met Europa
Het onderzoek laat zien dat bronstijdsamenlevingen in Nederland en Vlaanderen deel uitmaakten van grote Europese uitwisselingsnetwerken. Het koper kwam uit verschillende gebieden en de herkomst veranderde door de tijd.
In de vroege bronstijd, van 2200 tot 1800 voor Christus, kwam koper onder meer uit Spanje, Servië en Slowakije. Vanaf ongeveer 1600 voor Christus werd koper gebruikt uit de Mitterberg-mijnen in Oostenrijk en de Great Orme-mijnen in Wales. Vanaf circa 1200 voor Christus kwam kopererts uit de omgeving van Trentino in Italië.
In deze latere periode werd brons vaker opnieuw gebruikt. Ook voegden makers steeds vaker lood toe aan de legering. Soms is de oorspronkelijke herkomst van het koper daardoor niet meer te achterhalen. Wel blijkt dat dit lood uit Engeland kwam.
De ligging aan de Noordzee, bij grote rivieren en goed bevaarbare rietveenmoerassen maakte de delta waarschijnlijk tot een belangrijke schakel in deze contacten. Mensen en voorwerpen reisden over grote afstanden. De bronstijdboeren in Nederland en Vlaanderen maakten deel uit van uitgestrekte Europese uitwisselingsnetwerken.
Een kleine priem uit Velsen-Waterland is een van de voorwerpen die dit verhaal vertelt. Onderzoek laat zien dat het koper voor dit voorwerp een reis van ruim 1.500 kilometer heeft afgelegd.
Volg de Labkar

De tentoonstelling is tot eind maart 2027 te zien in Huis van Hilde. Daarna reist de Labkar door Nederland langs ongeveer twintig musea, tot circa 2030.
De Labkar is een mobiele, educatieve expositie met replica’s en interactieve spellen. Naast deze labkar is in Huis van Hilde ook een vitrine met de bronstijdvoorwerpen te zien die voor het onderzoek beschikbaar zijn gesteld.
Het onderzoek is gefinancierd door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en uitgevoerd in samenwerking met verschillende partners.
