Wonen aan het Witsmeer

Archeologisch, landschappelijk en cultuurhistorisch onderzoek van een boerenerf in Zijdewind

door K.T. Salomons

Het archeologisch onderzoek Zijdewind ontsluit een diep gelaagd verleden van wonen en werken in West‑Friesland. Tussen 2015 en 2017 voerde de provincie Noord‑Holland archeologisch onderzoek uit in het buurtschap Zijdewind, tijdens de aanleg van een ventweg langs de Provincialeweg N241, ten zuiden van Schagen. Doordat het tracé een historische, verhoogde woonplaats doorsneed, kregen onderzoekers de kans om eeuwen menselijke activiteit samenhangend te bestuderen.

Archeologisch onderzoek Zijdewind en vroege bewoning

Allereerst tonen de onderzoeksresultaten aan dat mensen dit gebied al sinds de prehistorie gebruiken. Zij leefden aanvankelijk langs getijdekreken die in verbinding stonden met de zee. Toen rond 1000 vóór Christus het Zeegat van Bergen sloot, vernatte het gebied en ontstond een uitgestrekt veenlandschap. Bewoners ontgonnen dit veen en pasten het landschap actief aan hun dagelijks leven aan.

Landschapsontwikkeling rond het Witsmeer

Vervolgens zorgden veenwinning en erosie in de elfde en twaalfde eeuw voor het ontstaan van het Witsmeer. Langs de oevers hoopten zand en veen zich op bij stormvloeden. Zo ontstonden hoger gelegen stroken in het omliggende veen. In eerste instantie gebruikten mensen deze plekken vooral als weidegrond voor vee. Permanente bewoning bleef nog uit.

Woonerf Zijdewind en boerderijontwikkeling Noord-Holland

Pas aan het begin van de zestiende eeuw kozen bewoners deze hogere oevers als woongebied. Zij groeven een erfsloot en gebruikten de grond om het erf op te hogen tot een terpachtig geheel. Hoewel weinig bouwresten bewaard zijn gebleven, bieden afvalresten inzicht in het dagelijks leven. Later groeide het erf verder. In de zeventiende eeuw verscheen vermoedelijk een langhuisboerderij, gevolgd rond 1850 door een stolpboerderij. Deze bleef tot 2016 aanwezig en markeert de laatste woonfase. De ontwikkeling past binnen de bredere boerderijgeschiedenis van Noord‑Holland, waarin de stolpboerderij uiteindelijk het dominante type werd.

Noord-Hollandse Archeologische Publicaties-14

234 pagina’s | ISBN/EAN 9789492428073 | 2023

Open hier de publicatie Wonen aan het Witsmeer in PDF-formaat (48,6 MB)

Deze publicatie is in beperkte oplage verkrijgbaar in de museumwinkel van Huis van Hilde en kost € 35,-